C’est le ton qui fait la musique

Op weg naar de Einsteins van morgen

Een docent kun je vergelijken met een dirigent. Door het naar buiten brengen van de juiste klank van muzikanten (leerlingen) en door te zorgen voor de juiste maat, ontstaat er harmonie en een mooi samenspel.

Het is dat samenspel dat noodzakelijk is om tot leren te komen. Om tot Einstein muzieksamenspel te komen is het belangrijk om een kind uit te nodigen door het niet af te rekenen. Om die reden neemt formatieve toetsing nu zo’n vlucht. We willen leerlingen het gevoel geven dat ze weliswaar toewerken naar een eindresultaat, maar dat ze in het proces vergissingen mogen maken en daarvan kunnen leren. Lopen we dan echter niet het gevaar dat we de leerlingen het gevoel meegeven dat ze door het door ons neergezette hoepeltje moeten springen (ook al mogen ze er dan vaker naast springen tijdens het proces)? Sommige hoepeltjes moet je inderdaad kunnen nemen, maar daarnaast willen we leerlingen ook stimuleren om zelf tot inzicht te komen, te onderzoeken en zich te verdiepen. Hiervoor is de taal en de werkvorm die we kiezen heel belangrijk.

Een mooi boek over het taalgebruik in de klas is Opening Minds, using language to change lives van Peter H. Johnston. Johnston toont aan welk effect taal kan hebben op de wens van leerlingen zich te verdiepen, op de saamhorigheid in de klas en op het empathisch vermogen.  Een simpel voorbeeld: vraag je bij een toets ‘We gaan nu kijken wat jullie nog weten van het ontstaan van de democratie.’ dan impliceer je dat daar een eindoordeel uit komt. Je weet nog veel (knap) of weinig (dom). Vraag je echter ‘We gaan nu kijken wat jullie al weten van het ontstaan van de democratie.’ dan impliceer je dat je een beginstand krijgt, waarna het geleerde uitgebreid kan worden. De leerling is daardoor bereid een eigen inspanning te leveren. Dat geeft meer voldoening en draagt bij aan het gevoel van eigenwaarde. Door deze ervaring zal de leerling meer open staan. De rust in de klas neemt daardoor toe.

Einstein experience

Saamhorigheid

Een mooie werkvorm om leerlingen meer inzicht te laten krijgen, kreeg ik aangereikt tijdens mijn opleiding en bleek ook in het boek Opening Minds te staan. Je organiseert een groepsdialoog waarbij de volgende spelregels gelden:

  • Geen vingers opsteken.
  • Luister en kijk goed naar elkaar, krijgt iedereen de kans om iets te zeggen?
  • Geef en neem tijd om na te denken.
  • Geef iemand het woord als je ziet dat deze iets wil zeggen, maar er niet tussen komt.
  • Help elkaar waar nodig om de juiste woorden te vinden.
  • Ga niet in discussie, maar bevraag elkaar.
  • Geef argumenten bij je standpunt.
  • Consensus is geen doel en overtuigen is dus niet nodig. Bevraag elkaar vanuit oprechte interesse.

Het gevolg is dat leerlingen beginnen naar elkaar te luisteren, echt na te denken, oprecht te zijn en te ontdekken dat je zo zelf tot een grootser inzicht komt dat je eigen mening overstijgt. Afhankelijk van de groep zal de docent nu en dan wat moeten sturen door concrete vragen te stellen zoals ‘Als je alle meningen nu zo hebt beluisterd, tot welk ruimer inzicht kun je dan komen?’ of ‘Hoe ben je tot dat inzicht gekomen?’ Wederom heeft de woordkeuze een belangrijke invloed op het verloop van het gesprek en het verdiepen van het inzicht van de leerlingen. In een ander interessant boek Ik heb ook wat te vertellen! van Martine F. Delfos wordt dit genoemd ‘het denken aanzetten’. Pubers hebben hier grote behoefte aan. Hun inschattingsvermogen groeit en daar willen ze graag gebruik van maken.

Matig gebruik formatieve tools

Veel formatieve tools zoals Quizlet, Formative en dergelijke zetten ongewild het onderzoeken op ‘uit’. Antwoorden zijn goed of fout. Je weet het antwoord of je weet het niet. Ondanks dat zo’n tussenmeting soms nuttig kan zijn, is het dus belangrijk maat te houden. We willen vooral het onderzoeken op ‘aan’ zetten; dit gaat beter in dialoog. Het één sluit het ander natuurlijk niet uit, maar waakzaamheid is dus geboden. Gebruiken we de juiste taal om leerlingen te helpen te onderzoeken en laten we ze samen hun aanpak bespreken? Dat kan alleen als we heel bewust onze woorden kiezen en weloverwogen keuzes maken in de werkvormen die we hanteren én als we de tijd nemen om leerlingen zelf na te laten denken en oplossingen te laten zoeken en ons herinneren dat we uitnodigen in plaats van opleggen. Hiervan leren ze tegelijkertijd door te zetten én hoeveel voldoening het geeft als je bij jezelf te rade bent gegaan en tot een groter inzicht bent gekomen.

Einstein smart